Naaja Danmarkimut nuuttarneq pillugu: - Inuit pitsaanerusumik ikiortariaqarpagut
Inuit ilaat ilinniagaqarniarlutik Danmarkimut aallartarput, allat nutaanik suliffissarsiorlutik. Ilaat peqqinnissakkut eqqortumik ikiorserneqarsinnaannginnamik nuuttarput, allallu aningaasatigut ilungersunartorsiuuteqarlutik inissaaleqinertilluunniit pissutigalugu nuuttarlutik. Ilaat nutaanik paasisassarsioriarlutik nuuttarput. Ilaat angerlaqqittarput.
Inuit Kalaallit Nunaanneersut 1.500-it Danmarkimut ukiut tamaasa nuuttarnerat, Kalaallit Nunaanni atugarissaarnermut misissuisarfiup VIVE-p nalunaarusiaanit nutaamit paasinarsivoq. Taakkunannga affaasa missaanniittut ukiut tallimat qaangiutsinnagit Kalaallit Nunaannut utertarput.
Arlallilli Danmarkimiiginnartariaqartutut aamma misigisimasarput. Ajornartorsiutit taakkua ukiuni qulikkuutaani arlalinni akiorniarneqarsimapput, Inuit Ataqatigiit sinnerlugit Folketingimut ilaasortaq Naaja H. Nathanielsen oqarpoq.
- Soraarninngortut inuuniarnermi aningaasartuutit pissutigalugit Danmarkimut nuunniarlutik aalajangertartut amerlanerat alianaqaaq. Uummammit pisumik taama aalajangersimasariaqanngillat, pisariaqartitsinerli tunngavigalugu, taanna oqarpoq.
Utoqqalinersiallit eqimattakkaat ilaattut allaaserisami immikkut sammineqarput.
Inuit kalaaliusut 66-it sinnerlugit ukiullit Danmarkimi najugallit 2023-mi 2.125-t missaanniipput. Taakkunannga 2.000-it Kalaallit Nunaanni inunngorsimapput kalaallimillu ataatsimik marlunnilluunniit angajoqqaaqarlutik.
Nalunaarusiami paasissutissat naapertorlugit, utoqqaat utoqqaliartornerminni toqqissisimanerujumallutik Danmarkimut nuuttarput. Pissutaasut allat tassaapput inissat tungaatigut atugassarititaasut, amerlanerusunik soraarnerussutisiaqarsinnaaneq peqqiilliulernerlu.
IA-mi politikerip oqarnera naapertorlugu, kalaallit politikeriisa pissutsit taamaannerat allanngortinniarsaraat.
- Utoqqalinersiallit noorartarnerujussuat unitsittariaqarparput, tamanna taakkununnga uagutsinnullu nikanartuummat, taanna oqarpoq.
Inuiaqatigiinnut nunat avannarliit assigalugit atugarissaarfiulernavianngitsoq
Karen Margrethe Dahlip, VIVE-mi misissueqqissaartut pisortaasup nalunaarusioqataasullu utoqqalinersiallit eqqaassanngikkaanni inuit nuuttarnerannut tunngaviusumik pissutaasut pingasut tikkuarpai: periarfissaqarnerulerusunneq, Kalaallit Nunaanni inuuniarnermi atugassarititaasut atugarissaarnermullu aaqqissuussinerit naammaginnginneri imaluunniit inuttut ajornartorsiutinik qimarratiginninneq.
Tamanna KNR-imut siorna oqaluttuaraa.
Naaja H. Nathanielsenilli oqarnera naapertorlugu, ilungersunartut Kalaallit Nunaanni inuunermut tunngaviusumik atugassaqartitaasunut aamma tunngassuteqarput. Taassuma Kalaallit Nunaat "nunanut avannarlernut inuiaqatigiinnut atugarissaarfiusunut ilanngutinngisaannarnissaa" nassuerutigineqartariaqarsoraa.
- Nassuerutigiuminaappoq, nunamili siammasissumi najugaqarneq akisunerujuaannassaaq.
- Imaanngilaq nunami maani inuuneq ingasattumik ilungersunartuussasoq akisuallaassasorluunniit, nunatsinnili akit Københavnimi Nettomi, nunatsinni illoqarfiit ilaasa innuttaasuisa amerlassusaattut amerlatigisunik pisisartullip, akigititai qaquguluunniit assigilernavianngilai.
Taamaattumik Kalaallit Nunaannut tulluartumik maligassaqalernissaq pingaaruteqarpoq, taanna erseqqissaavoq.
- Inuit toqqissisimanarisinnaasaannik. Immaqa uagut, naalakkersuisut qanittukkut isumaqatigiissutigisaattut, Danmarkilu peqqinnissaqarfimmut tunngatillugu suleqatigiinnerulerfiusussamik isumaqatigiissuteqarfigisinnaasatsinni, Naaja H. Nathanielsen oqarpoq.
Amerlanerusut Kalaallit Nunaanniiginnarnissaat uternissaalluunniit anguniarlugu politikkikkut qanoq iliortoqarsinnaava?
- Uanga tunginnit (Folketingimut ilaasortaanermit, aaqq.) inuit maanga orniguttut, pingaartumik ikiortariallit, pitsaanerusumik kiffartuunneqarnissaannut tunngassuteqarpoq.
- Inuppassuit Danmarkimut tikittut ajunngitsumik atugaqarput, aammali ilungersuuteqarlutik imaluunniit pissutsinit aalajangersimasunit qimaaniarlutik tikittoqartarpoq, taakkualu ikiornerusariaqarpagut, taanna oqarpoq.
Arlallit sulisartoqarnerup avataaniileratarsinnaasut
Inuit nunatsinneersut nunatsinnulluunniit attuumassutillit 6,4 procentii Danmarkimi unnuisarfinni isumaginnittarfinniluunniit piffissami 2021-mit 2023-mut nalunaarsorneqarsimasut, nalunaarusiamit paasinarsivoq.
Inuit Danmarkimeersut nalunaarsorneqarsimasut tassunga naleqqiullugit 0,2 procentiupput.
Aammattaaq amerlanerusut Danmarkimut nuunnermik kingorna suliffissaaleqilersinnaapput. Nunatsinnit nuunnginnerminni ukiup siuliani tamakkiisumik sulisarsimasut 42 procentiisa Danmarkimi suliffissarsinissartik ilungersuutigisarpaat.
- Alianaqaaq. Inuit pitsaanerusumik ikiortariaqarpagut, tamatuminngalu uagut (kalaallit folketingimut ilaasortaatitaat, aaqq.) danskit naalakkersuisuinut Folketingimilu suleqatitsinnut eqqumaffiginneqqusinikkut aaqqissuussinernillu pitsaanerusunik pilersitsinikkut inuit sumut nuukkusunnerat apeqqutaatinnagu kiffartuulluarsinnaaqqullugit, Naaja H. Nathanielsen oqarpoq.
Folketingimut ilaasortaq Naleqqameersoq, Qarsoq Høegh-Dam kisitsisit aamma pimoorunneqartariaqarsorai.
Kisiannili inuit ilai Kalaallit Nunaat qimallugu sooq nuuttarnerannut tunngasoq akuliuffigiumanngilaa, tamanna taassuma oqarneratut, kalaallit namminneq susassarimmassuk.
Taassuma oqarnera naapertorlugu, Folketingi Kalaallit Nunaata nammineq taamaaliortoqarnissaa aatsaat kissaatigippagu, Kalaallit Nunaata iluani pissutsinut aatsaat akuliutissaaq.
Ataatsimilli oqariartuuteqarpoq:
- Naalakkersuisut pitsaanerusumik iliuuseqaritsi, taanna oqarpoq.
Inuit nunatsinni inunngorsimasut 18.000-t missaanniittut Danmarkimi ullumikkut najugaqarput.
