Aaja Chemnitz: EU-mit milliardilikkaat aalaakkaatitsinermik qulakkeerinnipput – isumalluutigiuaannassanngilagulli

EU-p nunatsinnut milliardilikkaanik aningaasaliiniarnera USA-p siooratitsineranut qisuariarnerusoq, Inuit Ataqatigiit sinnerlugit politikeri Aaja Chemnitz isumaqarpoq, Kalaallit Nunaatali avataanit tapiissuteqarfigineqartarnissani isumalluutigivallaassanngikkaa taassuma mianersoqqussutigaa.

Allattoq Markus Valentin

septembarip 04-at 2025 15:56

Nutserisoq Mads Lynge

- Kalaallit Nunaata aningaasaliiffigineqarnerunera nuannaarutissaavoq. EU-p Kalaallit Nunaannik suleqateqarneruniarneranik tamanna ersersitsivoq.

Aaja Chemnitz(IA), EU-Kommissionip Kalaallit Nunaannut 2028-mit 2034-p tungaanut aningaasaliissutiminik 1,7 milliardit koruuniniit 4 milliardit koruunit missaannut marloriaatinngortitsiniarneranut qisuariarnermini taama oqarpoq.

Aningaasalli imaaliallaannarlugit akuersissutigineqarnissaat Folketingimut ilaasortap mianersoqqussutigaa.

KALAALLIT NUNAATA EU-LLU SULEQATIGIINNERAT

EU-p nunatsinnut tapiissutigisartagai nunatta aningaasaqarneranut tulliullutik tapersiisuupput. Aningaasanut ukioq maannamut inatsit naapertorlugu nunatta aningaasaqarneranut ukioq maanna tapiissutai 250 million koruunit sinneqqavaat.

EU-p Kalaallit Nunaatalu akornanni isumaqatigiissutit aningaasaqarnermut tunngasut arlaqarput, aningaasaliinermut uku ukkatarineqarlutik; ilinniartitaaneq, aammali aalisarneq silallu pissussaa.

EU-p Ataatsimiititaliarsuata Kalaallit Nunaannut 2028-mit 2024-mut missingersuusiani takuneqarsinnaavoq tapiissutigisartakkani marloriaatinngortinniarai. Missingersuusiarli suli akuerineqanngilaq.

Kalaallit Nunaat Issittumi nunani kisiartaalluni EU-mik suleqateqarnermik isumaqatigiissuteqarpoq.

Kalaallit Nunaat EU-mit, taamani EF-imik ateqartumit, 1985-imi ilaasortaajunnaarpoq.

Allisiguk

Naak EU-mik suleqateqarneq nuannaarutigigaluarlugu, avataaniit aningaasaliisoqarnissaanut isumalluuteqarnissaq politikerinut mianersoqqussutigaa.

Pissutsit aalaakkaajuarnissaat qulakkeerumallugu aningaasaliisoqarniartoq taassuma erseqqissaatigaa: USA-p Kalaallit Nunaannik aqutsilerumaneranut toqqaannartumik qisuariarnerusoq oqaatigalugu.

Pissutsit aalaakkaajuarnissaat Europamiut qulakkeerusukkaat

EU-p Kalaallit Nunaannut taama malunnaateqartigisumik aningaasaliineruniarneranut suut pissutaanersut Aaja Chemnitz aperineqarami oqarpoq pissutsit maanna atuuttut aallaavigalugit pissutsit aalaakkaajuarnissaat anguniarneqartoq.

- Europami eqqissineqartuassappat, taava Europap avataanut qiviartoqartariaqarnissaa aamma pingaaruteqarpoq. Ukrainemi pisut aamma takusinnaavagut, EU-mi Ukraine pillugu suliniuteqartorujussuuvoq. USA--llu Kalaallit Nunaannik tiguaasinnaanissanimik aamma tunuarsimaanngitsoq takusinnaavarput, Europamilu Europamullu qanittumi eqqissineqartuarnissaata qulakkeerneqarnissaa pingaaruteqartoq tamatta takusinnaagunarparput, Aaja Chemnitz oqarpoq.

Kalaallit Nunaanni innuttaasut pillugit paasissutissanik katersisoqarnissaanut USA-mi isertortumik paasiniaasartut peqqussutigisimagaat KNR-ip siusinnerusukkut allaaserinikuuaa, soorlu aamma innuttaasut isumaannik aningaasanik neqeroorfiginninnikkut sunniiniarsimasut allaaserinikuugaa.

EU-p Kalaallit Nunaannut aningaasaliinera aqqutigalugu Kalaallit Nunaanni pissutsit aalaakkaasunngortinneqarniarnerisut Aaja Chemnitzip isigaa, USA-mik akiuisinnaanerunissamik qulakkeerinneqataasussatut isigalugit.

- EU-mut tunngaannarnani eqqisseqatigiinneqartuarnissaanut qularnaarinninnermut aamma tunngassuteqarpoq, taanna oqarpoq, nangillunilu:

- Kalaallit Nunaata ineriartortinneqarneratigut nunatsinnik avataanit qajannarsisitsisinnaasunik, nunatsinnullu EU-mullu iluaqutaanaviarunanngitsunik mattussinissamik tunngassuteqarpoq.

Tassa imaappa Atlantikup kitaanit nunatsinnut qaninniartoqarnera pissutaalluni una aningaasaliineruvoq?

- Aap, tamanna qallunaat aappaagumut aningaasanut inatsisissaanni tamanna aamma takusinnaavarput, nunatsinnut aningaasaliinerusoqarniarnera takuneqarsinnaalluni. Kalaallit Nunaata naammattunik aningaasaliiffigineqarsimannginnera miserratigineqanngilaq, Kalaallit Nunaatalu aalaakkaasunngortinneqarnissaa pisariaqartinneqarpoq, nunattalu Danmarkimit EU-miillu tapersersorneqarluni aningaasarsiornikkut ineriartortinneqarnissaa kissaatigaarput.

Isumalluuteqarneruneq ineriartortitsinerluunniit

Naalakkersuisut aappaagumut aningaasanut inatsisissatut siunnersuutaat Aningaasaqarnermut akileraartarnermullu naalakkersuisup Múte B. Egedep(IA) qaammatip siuliani saqqummiuppaa. Nunatta karsiata ajornartoornera peqqutaalluni 800 millionit koruuninik sipaarniartoqarnissaa tassani saqqummiuppaa.

Isertitsissutaasinnaasunik nutaanik ujarlertoqarnissaa pisariaqartoq naalakkersuisup erseqqissaatigaa, tamanna inuussutissarsiutitigut, takornarniartitsinikkut aatsitassarsiornikkullu pinissaa oqaatigalugu, Danmarkilli aamma aningaasaliineruneratigut tamanna aamma pissalluni. Nunattali Danmarkimit aningaasaliissutinik isumalluuteqarpallaannginnissaanik aamma pisariaqartitsisoq taassuma aamma oqaatigaa.

- Naalagaaffiup tapiissutigisartagaanut isumalluuteqarpallaarnerput tunngaviusumik iluarinngilara, pinngitsuuisinnaajunnaarnermik pilersitsisarami, taanna saqqummiigami ilaatigut oqarpoq.

Aaja Chemnitzilu tassunga isumaqataavoq.

Taamaattumik nunap karsia amigartooruteqarpoq

Nunatta karsiata amigartooruteqarnera siorna NunaGreenimut 400 millionit koruuninik aningaasaliisoqarsimaneranik Greenland Airportsimullu 100 millioninik tunniussisoqarneranik pissuteqarnerarlugu Naalakkersuisut namminneerlutik nassuiaatigaat.

Aalisarnermi 2023-mi rekordiliisoqarpoq. Raajaqassuserli – kiisalu kiilumut akit – pisassiissutillu apparput.

Tamatuma saniatigut sanaartornerup annikilliartornera pissutigalugu aningaasaqarneq siuariartornikinneruvoq. Tamanna ilaatigut Nuummi mittarfiup nutaap sanaartorneqarnerani sanaartukkat annertuup naammassinerannik pissuteqarpoq.

Peqqinnissamut naalakkersuisoqarfiup ukioq manna aningaasartuutai 2025-mi missingersuutigineqaqqaartunut sanilliullugit 65 millionit koruuninik qaffapput. Saniatigullu soraarnerussutisiaqartunut 59 millionit koruuninik atuisoqarneruvoq.

Namminersorlutik Oqartussat ingerlatseqatigiiffiinit nunatta karsianut 107 millionit koruuninik akiliinikinnerusoqarnissaa aamma naatsorsuutigineqarpoq. Tamanna aalisakkerinerup ineriartorneranik siuariartortoqarnerata apparneranik pissuteqarpoq.

Tamatuma saniatigut Namminersorlutik Oqartussat ingerlatseqatigiiffiutaat ataasiinnarluunniit aningaasaqarnikkut siumut ilimaginngisamik ajortorujussuarmik ingerlappat tamanna nunatta karsianut annertuumik kinguneqarsinnaasoq, ukiut sisamat matuma siorna Naalagaaffiup Aningaaserivissuata siulittuutigaa.

Taamaattumik Naalagaaffiup Aningaaserivissuata aamma Aningaasaqarnermut Siunnersuisoqatigiit aningaasaqarnermut annertuumik aaqqissuusseqqittoqarnissaa innersuussutigaat. Tamatumalu saniatigut naalakkersuisoqatigiissimasut piffissanut ilungersuaffiusunut atorneqartussanut sipaarniaratik aningaasanik amerlavallaartunik atuisimanerarlugit isornartorsiorpaat.

Allisiguk

- Mianersortariaqartugut isumaqarpunga, tapiissutinik avataaneersunik isumalluuteqarpallaassanngitsugut isumaqarpunga. Inuussutissarsiutitigullu qanoq isilluta ineriartortitsisinnaanerlut oqallisigisariaqarparput, aningaasarsiornittami nukittuneruleranik tamanna malitsigisinnaammagu.

Naalagaaffiup ataatsimut tapiissutai, nunatta karsianut tuttartut, EU-p tapiissutai ilinniartitaanermut, ilisimatusarnermut silallu pissusianut atatillugu suliniutinut tuttarlutik.

Nunatta assersuutigalugu siunissami aatsitassarsiornermi kikkut suleqatigissanerivut, kikkullu suleqatigissannginnerivut EU-p nunatsinnut aningaasaliinerunikkut aalajangeeqataaffiginiaratarsinnaagaa takorloorsinnaaviuk?

- Tamanna pillugu apeqqusiisinnaasariaqarpugut, namminerli ineriartortitsinitsinni qanoq pituttorusunnerluta kimigiiserfiginianngikkaatigut isumaqarpunga. Kalaallit Nunaannili ineriartortitsisoqarniarneranik paasinnittoqartoq aamma isumaqarpunga, taanna oqarpoq.

Kalaallit Nunaata EU-mik suleqateqarnera

EU Kalaallit Nunaallu ukiuni kingullerni suleqatigiinnerulersimasut Aaja Chemnitz isumaqarpoq. EU allattoqarfimmik Nuummi siorna ammaavoq, assersuutigalugu EU nunatsinni aatsitassarsiornermut aningaasaliinerulersimalluni.

- Tassa oqartoqarsisinnaavoq suleqatigiinneruleriartorsimasugut.

Kalaallit Nunaatali EU-mut ilaasortanngoriartorneratut tamanna isigineqassanngilaq.

- Ilinniartitaaneq ilisimatusarnerlu ukkatarineqarniartoq soorunami oqaatigineqartarpoq, nunattalu pisariaqartitai pillugit aamma isumaqatigiissuteqarpugut. EU-mulli ilaasortanngornissamut immitsinnut pisussaaffilinngilagut.

EU-p Kalaallit Nunaatalu suleqatigiinneranni alloriarnerup tullissaa sunaasoriviuk?

- Suleqatigiinnerulerlunilu ataqatigiinnerulernissamik kissaat isumaqarpunga pissanganartoq. Ikinngutinimmi iligisanillu nunatta ineriartornerani pingaartitatsinnut soqutigisatsinnullu assingusumik peqartut pisariaqartitsivugut, taanna oqarpoq, nangillunilu:

- EU suleqatigilluakkatut tassani isigaara, Kalaallit Nunaatalu ineriartornerani suleqatiginneqataanerulersussatut aamma neriuutigaara, Aaja Chemnitz oqarpoq.

Illit isummat pingaartittaqaarput. Nutaarsiassaq pillugu isorisat nersualaarinerillu uani tikilluaqquagut.